İnsanoğlu, beklentileri ile gerçekliğin tokat gibi çarpan sonuçları arasında sıkışıp kaldığında, ruhsal dengesini korumak için çeşitli savunma mekanizmalarına başvurur. Bu mekanizmaların edebiyata, deyimlere ve gündelik dilin mizah sosuna bulanmış en tanıdık yansımalarından biri şüphesiz “züğürt tesellisi”dir. Kelime anlamı olarak maddi gücü olmayan, yoksul düşmüş kimsenin (züğürdün) içinde bulunduğu çaresiz durumu hafifletmek için ürettiği avunma çabasını ifade eden bu kavram, psikolojik ve sosyolojik açıdan çok daha derin bir anlama sahiptir.
Züğürt tesellisi, temelde bir “rasyonelleştirme” (neden bulma) ve “bilişsel çelişkiyi azaltma” çabasıdır.
Psikolojik Boyut: Ruhun Amortisör Sistemi
İnsan psikolojisi, kaldıramayacağı büyüklükteki hayal kırıklıklarını ya da başarısızlıkları yumuşatmak için adeta bir amortisör gibi çalışır. Leon Festinger’in ortaya koyduğu Bilişsel Çelişki Kuramı, insanın inançları ile yaşadığı gerçeklik arasındaki uyumsuzluktan rahatsız olduğunu ve bu gerilimi azaltmak için gerçeği eğip büktüğünü söyler.
Ezop Masalı’ndaki tilkinin, yetişemediği üzümlere “Nasıl olsa ekşi” demesi, züğürt tesellisinin evrensel ve klasik bir örneğidir. Buradaki amaç, ulaşılamayan hedefin değerini düşürerek yaşanan başarısızlık hissini ve acısını hafifletmektir.
Gündelik hayatta sıkça karşılaştığımız bazı züğürt tesellisi kalıpları şunlardır:
-
“Para var ama huzur yok.” (Maddi yetersizliği, manevi bir üstünlükle kapatma çabası)
-
“Zenginlerin hayatı hep sahte, bizimki fakir ama samimi.” (Sosyo-ekonomik statü kaybını ahlaki bir avantaja dönüştürme)
-
“Kariyer yapıp ne yapacağım, stresten kanser olacağıma azıcık aşım kaygısız başım olsun.” (Başarısızlık riskini almayı reddetmeyi mantığa büründürme)
Sosyolojik Boyut: Toplumsal Bir Supap
Sosyolojik açıdan bakıldığında züğürt tesellisi, toplumsal sınıflar arasındaki uçurumun yarattığı öfke ve hayal kırıklığını dindiren bir “güvenlik supabı” görevi görür. Büyük kitlelerin ekonomik veya sosyal olarak adaletsizliğe uğradığı dönemlerde, bu tür avunma mekanizmaları toplumsal patlamaları engeller. Kadercilik kültürüyle de birleştiğinde, bireye içinde bulunduğu durumu değiştirme gücü olmadığını, dolayısıyla mevcut durumun “iyi yönlerini” görmesi gerektiğini fısıldar.
Ancak bu durum iki ucu keskin bir bıçaktır:
| Olumlu Yönü (Savunma) | Olumsuz Yönü (Atalet) |
| Bireyi ani ruhsal çöküşlerden, depresyondan ve yoğun değersizlik hissinden korur. | Kişiyi eylemsizliğe (atalete) sürükler; durumu değiştirmek için çabalamayı engeller. |
| Zor zamanlarda geçici bir iç huzur ve sabır mekanizması sağlar. | Gerçeklikle bağı kopararak sahte bir polyannacılık yaratır. |
Kabulleniş mi, İllüzyon mu?
Züğürt tesellisini tamamen zararlı veya tamamen faydalı olarak nitelendirmek doğru değildir. Kritik nokta, bu tesellinin geçici bir pansuman mı yoksa kronik bir kaçış mı olduğudur.
Eğer bir insan, elinden gelen her şeyi yapmasına rağmen başarısız olmuşsa ve ruh sağlığını korumak adına “Her şer de bir hayır vardır, belki de böylesi daha iyidir” diyerek durumu kabulleniyorsa, bu sağlıklı bir adaptasyon sürecidir. Ancak, henüz hiç çaba göstermeden, tembelliğini ve korkularını gizlemek için “Zaten o işten hayır gelmezdi” diyerek arkasına sığınıyorsa, bu bir yanılsama (illüzyon) ve gelişim blokajıdır.
Sonuç
Züğürt tesellisi, insanın acziyetini örtbas etmek için ürettiği trajikomik bir zırhtır. Hayatın sert köşelerine çarptığımızda canımızın daha az yanmasını sağlar; fakat bizi o köşeleri dönmekten, yeni yollar aramaktan alıkoymamalıdır. Gerçek olgunluk, ekşi üzüme “tatlı” demek veya ona ulaşamadığın için “zaten ekşiydi” diye çamur atmak değil; onun ekşi olduğunu bilip, bir sonraki sefere daha yüksek bir asmaya tırmanacak gücü kendinde bulabilmektir.
